-๓-

จากที่เอ่ยมาแล้วอย่างย่อๆ ก็คงพอสรุปได้ว่าการกำหนดอนาคตของวัฒนธรรมไทยหรือวัฒนธรรมอื่นใด เป็นไปได้ยาก หากพอจะมองเห็นแนวโน้มได้ ก็ต่อเมื่อเข้าใจวิถีชีวิตความเป็นอยู่ของชุมชนต่างๆ (อย่างน้อยในกรณีของไทย ก็คือคนที่พูดภาษาร่วมกัน ในประเทศเดียวกัน หาไม่ต้องขยายไปถึงวัฒนธรรมไทย-ลาว หรือไทยใหญ่ที่พม่า ไทลื้อที่สิบสองปันนา ไทดำไทแดงที่เวียดนาม และไทอาหมที่อินเดีย โดยจะใช้คำว่า ไต ก็ได้) อย่างชัดเจนเป็นกรณีๆไป แล้วเข้าใจถึงแรงกดดันจากวัฒนธรรมภายนอก ที่เข้ามามีอิทธิพลในแต่ละชุมชน และในประเทศอีกด้วย คือต้องเข้าใจถึงวัฒนธรรมทุนนิยม วัฒนธรรมบริโภคนิยม ซึ่งจะหลีกเลี่ยงได้ไหม และจะรู้เท่าทันได้แค่ไหน ทั้งนี้ยังไม่ได้กล่าวถึงโครงสร้างทางสังคม ที่เอื้อประโยชน์ให้กับวัฒนธรรมของผู้ที่มีอำนาจยิ่งกว่าวัฒนธรรมของผู้ไร้อำนาจ แต่ถ้าผู้ใช้อำนาจรู้จักตนเองและรู้จักองค์ประกอบอื่นๆในทางวัฒนธรรม ก็อาจมีส่วนกำหนดอนาคตทางวัฒนธรรมของตนเองได้มิใช่น้อยเอาเลย

จะอย่างไรก็ตาม คณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ หรือ คณะกรรมการเอกลักษณ์แห่งชาติ คือเสือกระดาษที่ไม่มีคุณูปการใดๆสิ้นกับวัฒนธรรมไทยที่เนื้อหาสาระ และไม่มีทางที่จะเป็นปัจจัยหลักในการกำหนดอนาคตของวัฒนธรรมไทย

สมัยก่อนวัฒนธรรมไทยผูกติดอยู่กับพุทธศาสนา ดังทางลังกา พวกสิงหลเห็นว่าตนคือพุทธศาสนิก เห็นว่าพวกทมิฬเป็นศัตรูไปเอาเลย แต่ทางไทยเรา ที่จะเห็นว่าคนถือคริสต์หรืออิสลามเป็นศัตรู หรือไม่ใช่คนไทย ก็คงมีอยู่แต่จำเพาะเพียงพวกหัวล้าหลังจำนวนน้อย ซึ่งไม่มีทางที่จะเข้าใจวัฒนธรรมไทยในปัจจุบันได้ โดยอย่าให้เอ่ยถึงอนาคตเลย

พร้อมกันนั้นก็ต้องยอมรับว่าพุทธศาสนากับวัฒนธรรมไทยเคยแนบสนิทกันมาก หากในบัดนี้แยกทางออกจากกันไปมาก จะมีโยงใยถึงกันก็แต่ในทางพิธีกรรมบ้างเท่านั้น โดยที่พิธีกรรมที่ไม่รู้จักปรับตัวให้ทันสมัย ก็ไม่อาจมีอนาคตได้ด้วยเช่นกัน

ที่สำคัญก็คือวัฒนธรรมอันหลากหลายในสังคมสยาม ซึ่งรวมถึงชุมชนที่ไม่ใช่คนไทย และไม่ใช่ชาวพุทธนั้น ช่วยให้เราร่ำรวยในทางต่างๆและเพิ่มความมีใจกว้างให้เราอีกด้วย (พร้อมกันนั้นก็ต้องตราไว้ด้วยว่าระบบการศึกษา และระบบราชการของไทย ได้ทำลายความหลากหลาย และความร่ำรวยของวัฒนธรรมสยามในท้องถิ่นต่างๆไปได้มาก) แต่แล้วบัดนี้ ศาสนาใหม่ที่เลวร้ายคือระบบทุนนิยมและวัฒนธรรมแห่งการบริโภค ซึ่งผูกติดอยู่กับบรรษัทข้ามชาติและอภิมหาอำนาจ ซึ่งมีอำนาจเหนือรัฐบาลไทยและประเทศเล็กประเทศน้อยแทบทั้งหมด ทั้งยังเป็นตัวกำหนด ให้วัฒนธรรมอันหลากหลายกลายไปเป็นวัฒนธรรมหนึ่งเดียว ที่อาจเรียกว่า วัฒนธรรมอเมริกันอย่างเลวก็ได้ หาไม่ก็ต้องใช้คำว่าวัฒนธรรมในระบบโลกาภิวัฒน์ของแม็กเวิร์ล ซึ่งรวมถึงอาหารแดกด่วนอย่างแมกโดนัล และน้ำขวดอย่างโคล่า และกางเกงยีน ตลอดจนฮอลลีวู๊ดและดิสนีย์แลนด์

เราจะยอมให้บริบทดังกล่าวนำเอาวัฒนธรรมไทยไปสู่อนาคตได้หรือไม่ ขึ้นอยู่กับว่าเรารู้จักวัฒนธรรมของเราในปัจจุบันมากน้อยเพียงใด โยงใยไปถึงวัฒนธรรมในอดีตอย่างมีวิจารณญาณเพียงใดอีกด้วย แล้วจึงใช้สติและปัญญามาพิจารณาเหตุและปัจจัยต่างๆได้อย่างัชดเจน

ถ้ามีประชาธิปไตยเป็นเนื้อหาสาระ เคารพคนส่วนใหญ่อย่างให้เกียรติกันที่ศักดิ์ศรี และมีใจกว้างในการหารือกันที่แก่นของความเป็นไทย(และไท) ไม่ใช่เปลือกกระพี้แห่งความเหลื่อมล้ำต่ำสูงทางสังคม หรือหลงไปในความยิ่งใหญ่ของวีรบุรุษวีรสตรีในอดีต โดยไม่ให้ความสำคัญกับคนเล็กคนน้อยเอาเลย แล้วเราก็น่าจะหาทางไปพ้นบริบททางวัฒนธรรมจากอภิมหาอำนาจและบรรษัทข้ามชาติได้ เพราะของแท้ย่อมชนะของปลอมได้ ธรรมะย่อมชนะอธรรมได้ แม้จะไม่ง่ายนักก็ตาม

ธรรมะ ในที่นี้หมายถึงความถูกต้องดีงาม วัฒนะ ก็แปลว่า ความงอกงาม ในขณะที่ลัทธิบริโภคนิยมคือหายนะยิ่งกว่าวัฒนะ โดยที่มนุษย์ก็เดินไปสู่ความหายนะได้ไม่ยาก แต่ถ้าใช้สติปัญญาเป็นแกนกลาง แล้วรวมพลังทางความถูกต้องดีงามของมหาชน ร่วมกันทำความเข้าใจอะไรๆได้ให้ได้อย่างชัดเจน หมายความว่าต้องกล้าปฏิเสธความหน้าไหว้หลังหลอก หรือการถือเอาความกึ่งเท็จมาเป็นจริง หรือเอาความกึ่งดิบมาเป็นของดี รวมถึงการสยบยอมกับอำนาจมืดในทุกๆทาง ไม่ว่าอำนาจนั้นจะครอบงำอยู่ทางจิตใต้สำนึกก็ตาม แม้จนคำว่า ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ก็ต้องเข้าใจให้ชัดเจนอย่างมีวิจารณญาณ โดยไม่เห็นว่าสถาบันใดศักดิ์สิทธิ์มหัศจรรย์จนแตะต้องไม่ได้ หากสร้างความเคารพตัวเองขึ้นได้ และพยุงให้ชุมชนเข้มแข็งขึ้นได้ในทางความเสมอภาค อย่างมีภราดรภาพแล้วไซร้ ต้องร่วมกัน กล้าพูดกล้าทำร่วมกันอย่างทันท่วงที หากเป็นไปได้ถึงเพียงนี้ น่าที่จะมีทางกำหนดอนาคตของวัฒนธรรมไทย ไปในทางที่สร้างสรรงอกงาม อย่างถูกต้องกับสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ ิและอย่างมีสันติสุขพร้อมๆไปกับความยุติธรรมในสังคมได้ด้วย